ความไวต่อสารเคมีของลูกน้ำและยุงลายในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 7 ปี 2561

บทคัดย่อ

การศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงทดลอง (Experimental study) วัตถุประสงค์เพื่อเฝ้าระวังความไวของยุงลายบ้าน (Aedes aegypti (L.)) ต่อสารเคมีที่ใช้ในการควบคุมยุงลายพาหะนำโรคไข้เลือดออกในระยะลูกน้ำและตัวเต็มวัย ด้วยวิธี susceptibility test โดยเก็บลูกน้ำยุงจากพื้นที่ที่มีผู้ป่วยไข้เลือดออกสูงย้อนหลัง 5 ปี (2556-2560) ในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 7 มาเลี้ยงในห้องปฏิบัติการให้ได้รุ่นลูกที่ 1 (F1) ทดสอบลูกน้ำยุงลายบ้านกับสารเคมี temephos ที่ความเข้มข้น 0.012% และ 1%, นอกจากนั้น ทดสอบสารเคมี 6 ชนิด ได้แก่ deltamethrin 0.05 %, cypermethrin 0.22%, alphacypermethrin 0.08%, malathion 5%, fentitrothion 1% และ deltamethrin 0.05 % + piperonyl butoxide 4 %(PBO) กับยุงลายบ้านระยะ

ตัวเต็มวัย ตามวิธีมาตรฐานขององค์การอนามัยโลก

ผลการศึกษาพบว่า ลูกน้ำยุงลายบ้านมีแนวโน้มดื้อ/ต้านทานต่อสารเคมี temephos 0.012 % ส่วนสารเคมี temephos 1% ซึ่งเป็นความเข้มข้นที่ใช้ในการควบคุมยุงในระยะลูกน้ำ พบว่าลูกน้ำยุงลายบ้านทุกพื้นที่ยังไวต่อสารเคมีชนิดนี้ โดยมีอัตราตาย ร้อยละ 100 สำหรับความไวของยุงตัวเต็มวัยต่อสารเคมี พบว่ายุงลายบ้านบางพื้นที่ดื้อ/ต้านทานต่อสารเคมี deltamethrin โดยมีอัตราตายร้อยละ 75 สารเคมี cypermethrin พบว่ายุงลายบ้านหลายพื้นที่ดื้อ/ต้านทานต่อสารเคมีชนิดนี้ อัตราตายร้อยละ 50-76 สารเคมี alpha-cypermethrin ยุงลายบ้านบางพื้นที่ดื้อ/ต้านทานต่อสารเคมี อัตราตายร้อยละ 45-88 สารเคมี malathion พบว่ายุงลายบ้านบางพื้นที่ดื้อ/ต้านทานต่อสารเคมี อัตราตายร้อยละ 67-77 สารเคมี fenitrothion พบว่ายุงลายบ้านหลายพื้นที่ดื้อ/ต้านทานต่อสารเคมี อัตราตายร้อยละ 35-75 สาร piperonyl butoxide (PBO) 4% พบว่ายุงลายบ้านมีอัตราตายร้อยละ 1 ส่วนสารผสม deltamethrin 0.05 % + PBO 4 % พบว่ายุงลายบ้านกลับมาไวต่อสารเคมีดังกล่าว มีอัตราตายร้อยละ 96-100 จากผลการศึกษาครั้งนี้ พบว่ายุงลายบ้านต้านทานต่อสารเคมีหลายชนิด ซึ่งการต้านทานสารเคมีของยุงลายบ้านในหลายพื้นที่สาเหตุหนึ่งมาจากปัจจุบันมีการนำสารเคมีหลากหลายชนิด มาใช้ควบคุมโรคไข้เลือดออกในพื้นที่ การใช้สารเคมีชนิดเดิมในพื้นที่ เป็นเวลานานจะเป็นสาเหตุทำให้ยุงต้านทานต่อสารเคมีซึ่งอาจส่งผลให้การควบคุมโรคได้ผลลดลง ดังนั้นสำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 7 ขอนแก่น จึงควรมีการเฝ้าระวังความไวของยุงลายบ้านต่อสารเคมีอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง เพื่อเป็นข้อมูลนำไปสู่การเลือกใช้สารเคมีในการควบคุมพาหะนำโรคที่มีประสิทธิภาพ อย่างไรก็ตาม มาตรการในการป้องกันควบคุมโรคไข้เลือดออกที่ดีและทำได้ง่ายสะดวก ประหยัด มีประสิทธิภาพ และปลอดภัย คือการลดและทำลายแหล่งเพาะพันธุ์ของยุงลาย ซึ่งเป็นการป้องกันและกำจัดลูกน้ำยุงลายอย่างถาวร