การศึกษาการใช้สารเคมีและความต้านทานของยุงพาหะนำโรคต่อสารเคมีในภาคตะวันออกของประเทศไทย

บทคัดย่อ

การใช้สารเคมีกำจัดแมลงเป็นมาตรการสำคัญในการกำจัดยุงลายพาหะนำโรคไข้เลือดออกและยุงก้นปล่องพาหะนำโรคมาลาเรียเพื่อควบคุมการระบาดของโรค แต่เป็นสาเหตุทำให้ยุงพาหะ
สร้างความต้านทานต่อสารเคมี การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทราบสถานการณ์ความต้านทานต่อสารเคมีของยุงลายและยุงก้นปล่องในพื้นที่สาธารณสุขเขต 8 และ 9 เก็บข้อมูลโดยรวบรวมแบบสอบถามและสุ่มตัวอย่างสัมภาษณ์การใช้สารเคมีของหน่วยงานองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 9 จังหวัด ได้แก่สมุทรปราการ ฉะเชิงเทรา นครนายก ปราจีนบุรี สระแก้ว ชลบุรี ระยอง จันทบุรี และตราด พบว่าหน่วยงานองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
มีการใช้สารเคมี ร้อยละ 92.7 โดยมีการใช้สารเคมีควบคุมยุงลาย ร้อยละ 100 และใช้สารเคมีควบคุมยุงก้นปล่อง ร้อยละ 11.8 สารเคมีที่ใช้มี 2 กลุ่ม คือกลุ่มออร์กาโนฟอตเฟตและกลุ่มไพรีทรอยด์ สารเคมีที่นิยมใช้มากที่สุดในการกำจัดยุงระยะตัวเต็มวัย คือ ไซเพอร์เมทรินและสารเคมีกำจัดยุงระยะลูกน้ำ คือ ทีมีฟอส
ผลการศึกษาความไวของยุงลายบ้าน (Aedes aegypti) และยุงก้นปล่อง (Anopheles minimus) ระยะตัวเต็มวัยในพื้นที่ 4 จังหวัด ได้แก่สระแก้ว ระยอง จันทบุรี และตราด ต่อสารเคมีกำจัดแมลง 6 ชนิด คือ เพอร์เมทริน 0.75% แลมป์ด้าไซฮาโลทริน 0.05% ไซฟลูทริน 0.15% เดลต้าเมทริน 0.05% มาลาไธออน 5% และเฟนนิโตรไธออน 5% โดยวิธี susceptibility test ตามมาตรฐานองค์การอนามัยโลก พบว่ายุงลายทั้ง 4 จังหวัด
มีความไวระดับต่ำหรือต้านทานต่อสารเพอร์เมทริน 0.75% และแลมป์ด้าไซฮาโลทริน 0.05%
สำหรับสารไซฟลูทริน 0.15% และเดลต้าเมทริน 0.05% มีความไวระดับปานกลางและต่ำ แต่ยุงลายยังมีความไวระดับสูงต่อสารมาลาไธออน 5% และเฟนนิโตรไธออน 5% สำหรับผลการศึกษาความไวของยุงก้นปล่อง An. minimus ต่อสารเคมีกำจัดแมลง 2 ชนิด ได้แก่ เพอร์เมทริน 0.75% และเดลต้าเมทริน 0.05% พบว่า ยุงก้นปล่องมีความไวระดับสูง ผลการศึกษาความไวของลูกน้ำยุงลาย Ae. aegypti ต่อสารเคมีทีมีฟอสที่ระดับความเข้มข้น 0.02 มิลลิกรัมต่อลิตร พบว่ายุงลายมีความไวระดับสูง เมื่อศึกษาระดับความต้านทาน (Resistance Ratio) ต่อสารทีมีฟอสของยุงลายที่ระดับ RR₅₀ และ RR₉₅ พบว่า ยุงลายยังมีความไวต่อสารทีมีฟอส มีข้อเสนอแนะคือ ควรมีการติดตามผลการดื้อสารเคมีของยุงพาหะ เป็นระยะๆ และมีมาตรการในการกำหนดการใช้สารเคมีในช่วงต่างๆ ให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องนำไปปฏิบัติอย่างเหมาะสม