การเปรียบเทียบ 2 มาตรการ ระหว่างการพ่นสารเคมีกำจัดยุงตัวเต็มวัยกับการลดแหล่งเพาะพันธุ์ลูกน้ำยุงลาย เพื่อลดอุบัติการณ์การเกิดโรคใช้เลือดออกในพื้นที่เขตเมือง

บทคัดย่อ

ตลอดระยะเวลา 50 กว่าปีที่ประเทศไทยยังคงใช้มาตรการพ่นสารเคมีกำจัดยุงตัวเต็มวัย และใช้มาตรการลดแหล่งเพาะพันธุ์ลูกน้ำยุงลายรวมทั้งการควบคุมลูกน้ำยุงลาย เพื่อลดอุบัติการณ์การเกิดโรคไข้เลือดออกในพื้นที่เขตเมือง แต่ปัญหาการพบผู้ป่วยไข้เลือดออกยังคงมีต่อเนื่องทั้งที่ได้ใช้มาตรการดังกล่าวแล้ว จึงเป็นเหตุต้องมีการทบทวนผลการศึกษาวิจัยจากนานาประเทศที่มีการศึกษาใช้มาตรการควบคุมโรคไข้เลือดออกให้มีประสิทธิภาพ ต่อการลดอุบัติการณ์การเกิดโรคไข้เลือดออกในพื้นที่เขตเมือง การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อทบทวนเอกสารวิชาการที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมยุงลายในเขตเมืองโดยเปรียบเทียบ 2 มาตรการ คือ 1) การพ่นสารเคมีกำจัดยุงตัวเต็มวัย และ 2) การลดแหล่งเพาะพันธุ์ลูกน้ำยุงลาย วิธีการศึกษา ใช้วิธีการทบทวนอย่างเป็นระบบ (Systematic Reviews) ผ่าน website www. pubmed.com ใช้คำรหัสในการค้นหา คือ Dengue vector control, Dengue, prevention and control DHF. ผลการศึกษาได้สืบค้นเอกสารที่เกี่ยวข้อง มีจำนวน 40 ฉบับ ตั้งแต่ปี 2535 - 2554 พบว่า การใช้มาตรการพ่นสารเคมี มักนำมาใช้ในช่วงเริ่มมีการระบาด มาตรการนี้สามารถลดอุบัติการณ์การเกิดโรคไข้เลือดออกได้จำนวนมาก ต้องขึ้นอยู่กับการพ่นสารเคมีในเวลาที่เหมาะสม ควรพ่นเมื่อเริ่มเข้าสู่ฤดูฝนและเริ่มมีผู้ป่วยสูงขึ้น ควรเน้นการติดตามการเฝ้าระวังยุงดื้อต่อสารเคมี และประเมินความเสี่ยงต่อโรคในพื้นที่นั้น โดยใช้ค่าดัชนีลูกน้ำยุงลาย ซึ่งเป็นวิธีทีมีต้นทุนต่ำ มีมาตรฐานการปฏิบัติ ได้แก่ ค่า HI CI BI สำหรับมาตรการลดแหล่งเพาะพันธุ์ลูกน้ำยุงลาย จะประสบความสำเร็จได้ต้องใช้กลยุทธ์การสร้างชุมชนให้มีสุขภาพดี ต้องพัฒนาความรู้ให้แก่ประชาชน ต้องนำท้องถิ่น ชุมชน โรงเรียน เข้ามามีส่วนร่วม ในการเฝ้าระวังทางระบาดวิทยา และมีทีมงานควบคุมยุงที่เข้มแข็ง นอกจากนี้สิ่งที่จำเป็นอย่างยิ่งสำหรับมาตรการนี้ คือ สุขาภิบาล การเฝ้าระวังทางกีฏวิทยา และการควบคุมโรคต้องเข้มข้น เนื่องจากพื้นที่เสี่ยงที่เกิดขึ้นในเขตเมืองมีการขยายพื้นที่มากขึ้น รวดเร็ว จากปัจจัยของบริบทของชุมชนเมืองการคมนาคม และการเปลี่ยนแปลงสภาพที่อยู่ จึงต้องมีการพัฒนาใช้ชุมชนเป็นฐานการควบคุมยุงในพื้นที่ นอกจากนี้ยังมีข้อมูลเชิงประจักษ์แล้วว่าการพ่นสารเคมีอย่างเดียวสามารถควบคุมโรคได้ แต่หากจะให้มีคุณภาพมากขึ้นต้องใช้กลยุทธ์การจัดการพาหะแบบผสมผสาน และเฝ้าระวังลูกน้ำและยุงลายอย่างต่อเนื่อง โดยสรุปแล้วมาตรการทั้ง 2 ควรใช้ร่วมกันอย่างมีคุณภาพ และการควบคุมโรคที่ยั่งยืนควรอยู่ในพื้นฐานของการใช้ชุมชนมีส่วนร่วม จึงคาดว่าจะส่งผลต่อการลดอุบัติการณ์การเกิดโรคไข้เลือดออกในเขตเมืองได้