การใช้ประชาคมปลาเป็นดัชนีชีวภาพในการประเมินความสมบูรณ์ของระบบนิเวศแหล่งน้ำจืด : แนวคิดและการประยุกต์ใช้ในประเทศไทย
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
แหล่งน้ำจืดเป็นระบบนิเวศที่มีความสำคัญต่อความหลากหลายทางชีวภาพ การผลิตทางชีวภาพ ประมงน้ำจืด และการดำรงชีวิตของชุมชน แต่ปัจจุบันได้รับแรงกดดันจากการเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดิน การปล่อยน้ำเสีย การสูญเสียถิ่นอาศัย การเปลี่ยนแปลงระบบการไหลของน้ำ และการเพิ่มขึ้นของชนิดพันธุ์ต่างถิ่น บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์แนวคิดการใช้ประชาคมปลาเป็นดัชนีชีวภาพ ในการประเมินความสมบูรณ์ของระบบนิเวศแหล่งน้ำจืด โดยเน้นแนวทางการประยุกต์ใช้ในประเทศไทย ขอบเขตของบทความครอบคลุมแนวคิดดัชนีชีวภาพ ความสัมพันธ์ของประชาคมปลากับโครงสร้างและหน้าที่ของระบบนิเวศแหล่งน้ำจืด ตัวชี้วัดจากประชาคมปลา ดัชนีความสมบูรณ์ทางชีวภาพโดยใช้ปลาเป็นตัวชี้วัด (Fish-based Index of Biotic Integrity: Fish-based IBI) การประยุกต์ใช้ในแม่น้ำ ลำคลอง หนอง บึง ทุ่งน้ำหลาก และแหล่งน้ำชุมชน ตลอดจนข้อจำกัดและแนวทางพัฒนาในอนาคต จากการสังเคราะห์เอกสารทางวิชาการและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องทั้งในและต่างประเทศ พบว่าประชาคมปลาสามารถบ่งชี้ถึงจำนวนชนิดของปลา องค์ประกอบประชาคมปลา ความชุกชุม กลุ่มการกินอาหาร สัดส่วนปลาพื้นเมืองและปลาต่างถิ่น ปลาชนิดอ่อนไหว ปลาชนิดทนทาน โครงสร้างขนาด และภาวะสุขภาพของปลา ซึ่งสัมพันธ์กับความสมบูรณ์ของถิ่นอาศัย คุณภาพน้ำ โครงสร้างห่วงโซ่อาหาร และความเชื่อมโยงทางอุทกวิทยาของแหล่งน้ำ ทั้งนี้ ช่องว่างความรู้ที่ควรพัฒนาเพิ่มเติมในประเทศไทย ได้แก่ ฐานข้อมูลประชาคมปลาระยะยาว เกณฑ์จำแนกปลาชนิดอ่อนไหวและชนิดทนทานที่เหมาะสมกับลักษณะเฉพาะของแต่ละลุ่มน้ำ และมาตรฐานการเก็บข้อมูลที่เหมาะสมกับแหล่งน้ำแต่ละประเภท ในอนาคตควรพัฒนาระบบประเมินแบบบูรณาการที่ใช้ประชาคมปลาร่วมกับข้อมูลคุณภาพน้ำ ถิ่นอาศัย ดีเอ็นเอสิ่งแวดล้อม (environmental DNA: eDNA) ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic Information System: GIS) และการมีส่วนร่วมของชุมชน เพื่อสนับสนุนการจัดการทรัพยากรน้ำและประมงน้ำจืดอย่างยั่งยืน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
##default.contextSettings.thaijo.licenseTerms##เอกสารอ้างอิง
ฐาปนีย์ ผลดี. (2564). การประยุกต์การใช้ปลาเป็นดัชนีชี้วัดคุณภาพสิ่งแวดล้อมทางน้ำในลุ่มน้ำปิง. วิทยานิพนธ์ปริญญาเอก, มหาวิทยาลัยแม่โจ้.
ณัฐกิตทิ์ โตอ่อน. (2563). ประชาคมปลาในพื้นที่รับน้ำอำเภอบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา. รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลสุวรรณภูมิ.
ณัฐกิตทิ์ โตอ่อน. (2566). องค์ประกอบชนิดและการกระจายของปลาบริเวณคลองบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา. วารสารวิทยาศาสตร์บูรพา, 28(3), 2018–2033.
ณัฐกิตทิ์ โตอ่อน. (2569). องค์ประกอบอาหารของปลากระมัง Puntioplites proctozystron (Bleeker, 1865). วารสารวิทยาศาสตร์บูรพา, 31(1), 289–304.
สมศักดิ์ ระยัน และปราณีต งามเสน่ห์. (2561). ดัชนีความสมบูรณ์ทางชีวภาพของระบบนิเวศแหล่งน้ำจืดโดยใช้ปลาเป็นตัวชี้วัด. วารสารวิทยาศาสตร์บูรพา, 23(2), 928–943.
สมศักดิ์ ระยัน และปราณีต งามเสน่ห์. (2563). การประยุกต์ใช้ดัชนีความสมบูรณ์ทางชีวภาพของปลาเพื่อประเมินคุณภาพพื้นที่ชุ่มน้ำหนองหาร. วารสารวิจัย, 13(1), 59–70.
Allan, J. D., & Castillo, M. M. (2007). Stream ecology: Structure and function of running waters (2nd ed.). Springer.
Barbour, M. T., Gerritsen, J., Snyder, B. D., & Stribling, J. B. (1999). Rapid bioassessment protocols for use in streams and wadeable rivers: Periphyton, benthic macroinvertebrates and fish (2nd ed.). U.S. Environmental Protection Agency.
Carlson, T., & Cohen, A. (2018). Linking community-based monitoring to water policy: Perceptions of citizen scientists. Journal of Environmental Management, 219, 168–177.
Dominguez-Rendón, E., Villada-Canela, M., & Muñoz-Pizza, D. M. (2024). Community strengthening through citizen monitoring of water quality: A systematic review. PLOS ONE, 19(7), Article e0305723.
Dudgeon, D., Arthington, A. H., Gessner, M. O., Kawabata, Z. I., Knowler, D. J., Lévêque, C., Naiman, R. J., Prieur-Richard, A. H., Soto, D., Stiassny, M. L. J., & Sullivan, C. A. (2006). Freshwater biodiversity: Importance, threats, status and conservation challenges. Biological Reviews, 81(2), 163–182.
Fausch, K. D., Karr, J. R., & Yant, P. R. (1984). Regional application of an index of biotic integrity based on stream fish communities. Transactions of the American Fisheries Society, 113(1), 39–55.
Froese, R. (2006). Cube law, condition factor and weight–length relationships: History, meta-analysis and recommendations. Journal of Applied Ichthyology, 22(4), 241–253.
Hughes, R. M., & Oberdorff, T. (1999). Applications of IBI concepts and metrics to waters outside the United States and Canada. In T. P. Simon (Ed.), Assessing the sustainability and biological integrity of water resources using fish communities (pp. 79–93). CRC Press.
Hughes, R. M., Kaufmann, P. R., Herlihy, A. T., Kincaid, T. M., Reynolds, L., & Larsen, D. P. (1998). A process for developing and evaluating indices of fish assemblage integrity. Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences, 55(7), 1618–1631.
Jaywant, S. A., & Arif, K. M. (2024). Remote sensing techniques for water quality monitoring: A review. Sensors, 24(24), Article 8041.
Junk, W. J., Bayley, P. B., & Sparks, R. E. (1989). The flood pulse concept in river-floodplain systems. Canadian Special Publication of Fisheries and Aquatic Sciences, 106, 110–127.
Karr, J. R. (1981). Assessment of biotic integrity using fish communities. Fisheries, 6(6), 21–27.
Karr, J. R. (1991). Biological integrity: A long-neglected aspect of water resource management. Ecological Applications, 1(1), 66–84.
Karr, J. R., Fausch, K. D., Angermeier, P. L., Yant, P. R., & Schlosser, I. J. (1986). Assessing biological integrity in running waters: A method and its rationale. Illinois Natural History Survey.
Le Cren, E. D. (1951). The length–weight relationship and seasonal cycle in gonad weight and condition in the perch Perca fluviatilis. Journal of Animal Ecology, 20(2), 201–219.
Matthews, W. J. (1998). Patterns in freshwater fish ecology. Chapman & Hall.
Moyle, P. B., & Cech, J. J. (2004). Fishes: An introduction to ichthyology (5th ed.). Prentice Hall.
Simon, T. P. (1999). Assessing the sustainability and biological integrity of water resources using fish communities. CRC Press.
Thomsen, P. F., & Willerslev, E. (2015). Environmental DNA: An emerging tool in conservation for monitoring past and present biodiversity. Biological Conservation, 183, 4–18.
Welcomme, R. L. (2001). Inland fisheries: Ecology and management. Fishing News Books.
Winemiller, K. O. (1990). Spatial and temporal variation in tropical fish trophic networks. Ecological Monographs, 60(3), 331–367.
Winemiller, K. O., & Jepsen, D. B. (1998). Effects of seasonality and fish movement on tropical river food webs. Journal of Fish Biology, 53(Suppl. A), 267–296.
Xiong, F., Shu, L., Zeng, H., Gan, X., He, S., & Peng, Z. (2022). Methodology for fish biodiversity monitoring with environmental DNA metabarcoding: The primers, databases and bioinformatic pipelines. Water Biology and Security, 1(1), Article 100007.
